.svg)
Corine Hoppenbrouwers
Het kennen en kunnen toepassen van Factor C, dilemmalogica en CASI behoort volgens velen tot de standaard bagage van een overheidscommunicatieprofessional. Ze hebben alle drie hun waarde, vaak op verschillende momenten en manieren. Het Nationaal Programma Ruimte voor Defensie laat zien dat de drie methodieken van grote waarde zijn voor professionele overheidscommunicatie én dat lenig schakelen de sleutel is voor succes.
Defensie heeft meer ruimte nodig
Defensie beschrijft de achtergrond van het Nationaal Programma Ruimte voor Defensie (NPRD) op zijn eigen website: ‘Defensie zoekt naar ruimte binnen Nederland. Fysieke ruimte zoals kazernes en oefengebieden. Maar ook (milieu)ruimte om bijvoorbeeld te kunnen varen, vliegen en rijden binnen passende normen.’ In het ontwerp stonden voor 54 behoeften voorkeurslocaties, verdeeld over meerdere locaties door heel Nederland. Eind 2025 zijn de locaties voor het NPRD definitief vastgesteld waarbij 9 specifieke behoeften nogmaals ter inzage worden gelegd t.b.v. (aanvullende) inspraak en participatie.
De verdeling verschilt sterk per provincie – van ruim 16% in Gelderland tot ongeveer 2% in Groningen, maar één ding staat vast: alle Nederlanders krijgen met het NPRD méér of voor het eerst activiteiten van defensie in hun buurt. En daarmee krijgen alle besturen – gemeenten, provincies, waterschappen – ook de vragen over deze ontwikkeling: over overlast, milieugevolgen, natuurimpact, veiligheid, leefkwaliteit. Dat mensen de noodzaak en het nationale belang onderschrijven, betekent nog geen draagvlak, want zoals vaker bleek ook hier: graag niet in mijn achtertuin. Toen de plannen twee jaar geleden bekend werden, waren de reacties gemengd en het draagvlak beperkt – in een periode waarin het vertrouwen in de overheid toch al onder druk stond.
NPRD stond dus voor een forse communicatieopgave. Twee jaar later zien we dat een doordacht en professioneel ontworpen communicatiestrategie werkelijk het verschil heeft gemaakt. Voormalig NPRD-coördinator Communicatie Alma Botic licht toe: “Je hoopt altijd vanuit analyse te starten en vervolgens uit te werken. Hier was het een start maken en gaandeweg op een agile manier bijschaven en de nodige tools erbij pakken om daarop in te spelen”. Of kort: een continue, slimme wisselwerking tussen Factor C, dilemmalogica en CASI. Ik leg het hierna uit.
Factor C: de strategische basis
Bij de start werd de communicatiestrategie voor NPRD ontwikkeld met Factor C. Dat gaf structuur en houvast om de opgave breed in kaart te brengen: de omgeving, belanghebbenden, bestuurlijke context, de motieven en zorgen, het krachtenveld. In zo’n omvangrijke nationale operatie is noodzakelijk om eerst scherp te krijgen wie op welke schaal geraakt worden, welke beelden bestaan, welke vooronderstellingen en verwachtingen leven. Factor C gaf structuur aan dat denk- en tekenwerk: omgevingskaarten, doelgroepen, coalities, tegenkrachten, kansen voor samenwerking. En minstens zo belangrijk: binnen de projectorganisatie ontstond een gedeeld beeld van de complexiteit én van de samenhang tussen communicatie en andere noodzakelijke aspecten om de opgave goed uit te voeren. Daarmee legde Factor C de basis om communicatie gelijk op te laten lopen met de overige onderdelen van de beleidsvorming.
Dilemmalogica: spanningen zichtbaar maken
In de volgende fase bleek dilemmalogica onmisbaar. Als de contouren van beleid concreter worden, worden belangen dat ook. En dan schuurt het. Dilemmalogica helpt om die fricties niet weg te poetsen, maar juist naar voren te halen, ‘tevoorschijn te luisteren’, zo wij dat in ons boek Overheidscommunicatie voor professionals noemen. Waar wringt het? Wat staat er op het spel? Welke waarden botsen – veiligheid, rust, identiteit, natuur, economische voorspoed?
Door het gesprek langs die lijnen te voeren ontstaat ruimte voor meerdere waarheden. Voor burgers, bestuurders en organisaties om hun eigen perspectief en betekenis te duiden. En voor Defensie om niet alleen het nationale verhaal te vertellen, maar ook recht te doen aan de lokale werkelijkheid. In het NPRD leidde dat onder andere tot het inzicht dat Defensie, meer dan voorheen, naast vrágen moet nadenken over wat zij kan bíeden. Niet als ruilmiddel in smalle zin, maar als vorm van wederkerigheid: hoe kunnen we, als we iets vragen van een gemeenschap, ook bijdragen aan gebiedskwaliteit, natuur, leefbaarheid of voorzieningen? Een denkrichting die niet vanzelfsprekend was binnen de organisatie, maar door dilemmalogica scherper werd. Organiseren van win-win, of – zo dat soms heet – mutual gains, wederzijds voordeel of meerwaarde voor alle partijen. Die houding versterkte en versnelde de gesprekken en leidde er mede toe dat volgens planning afspraken konden worden gemaakt over de beoogde locaties voor defensie-uitbreiding.
CASI: inzicht in gedrag én interventies
Je En juist voor die houding bood CASI – communicatie activatie strategie instrument – passende handvatten: de methodiek die helpt begrijpen waarom mensen doen wat ze doen en hoe je daarop kunt inspelen. De negen gedragsbepalers van CASI kwamen goed van pas om vast te stellen welke factoren partners het meest in de weg stonden om tot afspraken te komen. Ging het om gebrekkige kennis? Wantrouwen? Sociale normen? Emotie? Weerstand? Het ontbreken van handelingsperspectief? Vanuit daar konden de communicatieprofessionals gerichter bepalen welke interventies nodig waren, want ook daarvoor biedt CASI een uitgebreid en toegesneden gereedschapskist. Niet alles tegelijk, maar precies daar waar gedrag stagneerde, op de maat van de situatie. Ook stelden zij do’s en don’ts op: eerst focus op emotie, dan op inhoud, kennis vergroten om weerstand te verlagen. Soms was dat extra toelichting via webinars, soms bieden van visualisaties, kaarten of verhelderen van processtappen. Oog voor en erkennen van onzekerheid (de basis van dilemmalogica) en aangaan en voortdurend op gang houden van de dialoog vormden de rode draad in het proces om afspraken te maken over de nieuwe defensielocaties.
De 3 gereedschappen voor overheidscommunicatie leren toepassen op jouw vraagstuk? Dat leer je in de training Overheidscommunicatie Tools, gegeven door auteur/trainer Corine Hoppenbrouwers.
De kracht zit in de combinatie
Wat deze casus vooral laat zien, is dat geen van deze tools op zichzelf staat. En dat één tool voor een complexe opgave zelden volstaat. Factor C brengt de opgave in kaart en structureert het strategisch denken, dilemmalogica maakt zichtbaar waar mensen geraakt worden en waar spanning zit en CASI laat zien wat gedrag bepaalt en hoe je daarop kunt interveniëren. Maar het echte effect ontstaat in het schakelen daartussen. Het programma bewoog lenig heen en weer tussen de methodieken: eerst de omgeving in kaart brengen (Factor C), dan de spanningen verkennen (dilemmalogica), vervolgens het gedrag duiden (CASI), en daarna weer terug naar Factor C omdat de inzichten opnieuw betekenis gaven aan stakeholders, context en strategie: geen lineair proces, maar een voortdurende uitwisseling tussen strategie, betekenis en gedrag. Precies zo wij in ons boek betogen en in masterclasses leren.
Naast het gecombineerde en iteratieve gebruik van de drie methodieken, heeft het consequent meten van de voortgang en de effecten van de communicatie een belangrijke rol gespeeld in het succes van het NPRD. Via onder andere online statistieken, zoekgedrag op Defensie.nl, sentimentsanalyses, polls in webinars en gebiedsbijeenkomsten en evaluaties volgden de professionals continu wat mensen bezighield en waar bijsturing nodig was. Die terugkoppeling maakte het mogelijk om de tools met verfijnde inzichten opnieuw in te zetten, gericht op groei van vertrouwen, draagvlak en effect voor NPRD. Zij raakten hiermee de kern van goede overheidscommunicatie: luisteren, erkennen, continue dialoog en interventies op maat. Zo groeide het vertrouwen in Defensie en lukte het afspraken te maken in vrijwel het hele land over bijna alle beoogde locaties.
Het verschil maken
Deze casus illustreert wat ik deelnemers in trainingen en masterclasses meegeef: Factor C, dilemmalogica en CASI zijn waardevol, maar het echte vakmanschap blijkt uit lenig combineren en toepassen van deze methodieken in de context van het vraagstuk. Dat vraagt om weten wanneer welke tool helpt, soepel kunnen schakelen, inzichten combineren en om mee te bewegen tussen politiek, beleid en samenleving. Ruimte voor Defensie is daarmee een schoolvoorbeeld van geïntegreerd communicatiehandelen. En een reminder voor overheidscommunicatieprofessionals: juist in complexe en beladen dossiers kunnen wij het verschil maken!
Corine Hoppenbrouwers schreef samen met Guido Rijnja Overheidscommunicatie voor professionals (2025). Het boek, gebaseerd op decennia aan ervaring en een stevige basis van theorie en praktijk, beschrijft waar overheidscommunicatie vandaan komt, waar het staat en naartoe beweegt en wat de rol van communicatieprofessionals hierin is. Ook de drie overheidscommunicatietools Factor C, CASI en dilemmalogica komen royaal aan bod.
Corine en Guido verzorgen lezingen, werksessies, trainingen en masterclasses over overheidscommunicatiecommunicatie, zoals de training Overheidscommunicatietools, waar je in vier bijeenkomsten (twee online bijeenkomsten en twee hele fysieke trainingsdagen) de drie methodieken Factor C, dilemmalogica en CASI leert doorgronden en combineren voor (complexe) overheidsvraagstukken. De volgende start op 4 maart 2026. Bij deze training is het boek Overheidscommunicatie voor professionals inbegrepen.
Corine Hoppenbrouwers
Corine Hoppenbrouwers werkt als zelfstandig communicatieprofessional aan uiteenlopende vraagstukken binnen de overheidscommunicatie. Ze is bij Van der Hilst docent en geeft lessen en training Ze combineert haar praktijkervaring met jarenlange onderwijservaring als docent, coördinator en onderwijsontwikkelaar bij verschillende hogescholen en de Erasmusuniversiteit. Samen met Guido Rijnja schreef zij het boek Overheidscommunicatie voor professionals ( november 2025).
