Yvonne Meijer
Ter Apel is wereldberoemd in Nederland. Weinig plekken liggen zo onder een vergrootglas als deze locatie. Voor vluchtelingen is dit vaak de eerste plek in Nederland waarmee ze in aanraking komen. Het is de dagelijkse werkplek van Jacqueline Engbers. Zij werkt bij het Centraal Orgaan opvang asielzoekers als communicatieadviseur en woordvoerder. Overduidelijk geen doorsnee werkplek. Dat levert dan ook een boeiend inkijkje op in het werk van haar en haar collega’s.
Communicatieprofessional aan het woord: Jacqueline Engbers
Jacqueline werkt inmiddels 30 jaar bij het Centraal Orgaan opvang asielzoekers (COA). Ze studeerde Nederlandse taal- en letterkunde en deed tijdens en na haar studie vrijwilligerswerk op het gebied van publiciteit en communicatie. ‘Via een oud-studiegenoot kreeg ik in het najaar van 1994 mijn eerste betaalde communicatieklus: de officiële opening van een asielzoekerscentrum in Arnhem-Zuid.’ Anderhalf jaar later kwam ze bij het COA in dienst als opvangmedewerker. Na verschillende functies binnen de organisatie solliciteerde ze uiteindelijk op de functie van communicatiemedewerker bij het COA in Groningen.
Ontwikkeld in het vak
‘Ik had geen communicatieopleiding gedaan, maar ik bleek wel ‘geschikt te maken’ tot communicatieadviseur. Dit werd geconcludeerd tijdens een assessment, aan de hand van een model dat door Henk van der Hilst zelf was ontwikkeld. Prachtig vond ik dat model. Daarna heb ik allerlei trainingen en opleidingen gevolgd om mij verder in het vak te ontwikkelen.’
Ondertussen is communicatie gedurende die kwart eeuw bij COA heel anders georganiseerd. Jacqueline en haar collega’s werken als onderdeel van een landelijke communicatieafdeling verspreid over verschillende regio’s en ondersteunen locaties door het hele land. In de meeste regio’s werken communicatieteams voor meerdere opvanglocaties. Samen met een collega werkt Jacqueline uitsluitend voor de locatie Ter Apel. Zij is verantwoordelijk voor communicatie en woordvoering van deze locatie.
Jacqueline vertelt over haar werkzaamheden: ‘Ik adviseer managers over interne en externe communicatie, ben woordvoerder en houd mij bezig met bewonerscommunicatie. Dat kan gaan over een crisissituatie, maar net zo goed over bewoners die meehelpen bij een voetbalvereniging of een evenement in het dorp. Mijn collega en ik werken veel samen met andere organisaties in en rond de asielketen. De realiteit is dat ons werk meestal wordt bepaald door onverwachte situaties en dan staat de landelijke pers vrij snel voor de deur. We werken voortdurend in een omgeving met verschillende belangen en emoties. Eigenlijk gaan we hier van crisis naar crisis. Groot en klein.’
De druk kan hier snel oplopen
Het COA voert het opvangbeleid uit, maar bepaalt het vreemdelingenbeleid niet zelf. Dat beleid bepaalt Den Haag. Dat onderscheid is volgens Jacqueline in het maatschappelijke debat lang niet altijd zichtbaar. Jacqueline: ‘Vaak wordt gezegd dat wij als COA de mensen naar Nederland halen, maar dat is natuurlijk niet zo. Wij hebben wel de wettelijke taak om mensen die zich als asielzoeker melden zo goed mogelijk op te vangen.’ Dat zo goed mogelijk opvangen, is van veel afhankelijk. ‘Als procedures voor de mensen die wij opvangen (te) lang duren of andere opvanglocaties vol zitten, loopt de druk hier snel op’, licht Jacqueline toe.
Die druk liep op tot landelijke media-aandacht toen het COA dit jaar in mei besloot over te gaan tot gecontroleerde toegang in Ter Apel. De aanleiding was het landelijke gebrek aan opvangplekken. Alleen de meest kwetsbaren onder de asielzoekers konden naar binnen en anderen verbleven buiten de opvanglocatie, totdat er een plek beschikbaar was. Voor Jacqueline en een heleboel anderen was dat een pijnlijk moment. ‘We hebben heel lang steeds zelf geprobeerd oplossingen te vinden. Op dat moment was er echt geen mogelijkheid meer.’
Helder blijven en duidelijkheid scheppen
Daarmee ontstond ook een ingewikkeld communicatievraagstuk. Wat vertel je als de werkelijkheid zelf onbevredigend is? Jacqueline beantwoordt de vraag zelf: ‘Natuurlijk de waarheid. Mensen op de stoep is een heel duidelijk signaal dat de situatie niet naar wens is. Helaas wordt dat beeld vervolgens ook gebruikt – of beter gezegd misbruikt - in een veel bredere discussie over asiel. Dan is het belangrijk dat wij helder blijven over wat er daadwerkelijk speelt en wat onze rol daarin is. Voor mij is dat een belangrijke taak van ons: wij kunnen en moeten zorgen dat de informatie die wordt gedeeld klopt, dit in de context plaatsen en duidelijkheid scheppen over verantwoordelijkheden. Daarom werken we ook nauw samen met de gemeente, Politie en andere organisaties. Bedoeld om in samenwerking tot een oplossing te komen en in onze uitingen een compleet beeld te geven.’
Voorkomen dat je afstompt
Werken in zo’n omgeving doet iets met je, merkt Jacqueline. ‘Relativeringsvermogen is ontzettend belangrijk. Mijn belangrijkste streven is om de medemenselijkheid te behouden. En niet te zakelijk te worden. Er is beleid, er zijn cijfers en berichten van de media, maar er zijn bovenal mensen: vluchtelingen en de mensen die zich voor hen inzetten, in welke vorm dan ook. Tegelijkertijd weet ik ook dat we niet alles kunnen oplossen. Ik probeer vooral te bedenken en op te pakken wat ik in mijn rol wel kan doen.’
Concreet komt dit neer op het goed adviseren van het managementteam, collega’s helpen zodat zij hun werk goed kunnen uitvoeren en zorgen dat communicatie tussen organisatie, bewoners en omgeving zo goed mogelijk verloopt. Dat vraagt betrokkenheid, maar ook afstand. ‘Je moet kunnen blijven voelen wat de situatie met mensen doet, maar daar niet door overspoeld raken, dus tegelijk een dikke huid hebben. Wat weer het gevaar met zich meebrengt dat je afstompt’, ervaart Jacqueline. ‘En dus moet je afstand nemen. Het helpt mij om te beseffen: mijn werk is belangrijk, maar het is niet het enige.’ Buiten haar werk zoekt Jacqueline bewust rust op. Ze woont in het buitengebied, doet aan yoga en praat veel met collega’s. Ook de nuchtere Groningers en natuurlijk haar werkervaring helpen haar om in deze hectische werkomgeving overeind te blijven.
Achter het bureau vandaan komen
Omdat het werk zo veel aandacht vraagt, vond Jacqueline het extra waardevol om onlangs ruimte te maken voor de opleiding ‘Innovatie in Communicatie’ van Van der Hilst. ‘Het was heel verfrissend om een keer echt met iets anders bezig te zijn’, volgens Jacqueline. ‘Loskomen van de dagelijkse praktijk doe je door werkdruk niet zo snel, terwijl het zo belangrijk is. Nieuwe kennis opdoen, met vakgenoten praten en met die inzichten opnieuw naar je eigen werk kijken. Natuurlijk leer je ook veel op je werkplek, maar in zo’n setting van een opleiding of training raak je echt andere dingen aan dan achter je bureau. Op lange termijn levert dat zoveel meer op.’
Houd je hoofd koel
Het is duidelijk dat Jacqueline in een complexe werkomgeving werkt. Haar manier om zich hierin staande te houden, vat ze als volgt samen: ‘Houd je hoofd koel. Laat je niet gek maken. Zeker in ons vak waarin de druk om snel te reageren groot kan zijn. Je hoeft niet overal meteen een antwoord op te hebben. Dat heeft mij al veel gebracht. Daarin heb ik ook geleerd van de Groningse mentaliteit.’
Yvonne Meijer
Yvonne werkt als freelance communicatieprofessional vanuit haar eigen bedrijf Bureau19. Schrijven loopt, sinds haar opleiding aan de School voor Journalistiek, als een rode draad door haar loopbaan. Voor Van der Hilst Communicatie zet ze die vaardigheid dan ook met veel plezier in.